गिरिजाबाबु, मलामी र मौनता

जीवित छँदा गिरिजाबाबुसित मेरो कहिल्यै भेटघाट भएन । भनौं न; भेट्ने चाहना नै पनि गरिएन । तर मेरा केही मित्रहरू अमृत, किरण, विनय, अर्पणसित म उनको मौन लाशलाई भेट्न रङगशाला पुगेँ । उनको मलामी जान मलाई केले प्रेरित गर्‍यो ? केही दिनपछि म अहिले आफैँसित घोत्लँदै छु । सोच्छु र निस्कर्षमा पुग्न खोज्छु । सायद युगौंदेखि देख्दै, सिक्दै आएको सामाजिक संस्कारले म र हामीलाई उनको लाश अगाडि पुर्‍यायो । त्यहाँ पुग्दा मेरा मित्र र त्यो विशाल भीडको मनमा के कुरा खेलेको हुँदो हो कुन्नी ? तर मैले भने मेरा हजुरबाले वर्षौं पहिले, मृत् शरीरमाथि गरेको टिप्पणी सम्झिएँ । भन्थे- ‘सुन् केटा ! मरेपछि मान्छेले गल्ती गर्दैन र लाश देउतासमान नै हुन्छ । त्यसैले जसको लाश देखे पनि टक्क उभिनू र मौनतापूर्वक सम्मान गर्नू । अनि मृतक परिचित हो भने उसका असल कुरालाई मात्र सम्झँनू पनि ।’ बूढाको भनाईको माझमा रहेको ‘मौनतापूर्वक’ भन्ने शब्दले मलाई निकै प्रभावित पारेको रहेछ । मैले त्यसउपरान्त जुनकुनै मृतकसामु पुग्दा पनि आफ्नो मौनता भङ्ग नगरी टक्क उभिने प्रयत्न गरेको छु । मानवीय सम्वेदनाले निर्देशीत गरेका यस्ता मान्यताले हामीलाई मान्छे हुनुको परिचय दिन्छ भन्दा अत्युक्ति हुन्न नि है ? अनि फेरि;  मरण परेका बेला हाम्रा सबै खाले औपचारिकता स्थीर रहेको हामीले धेरैतिर देखेका पनि त छौं । देखेका मात्र किन र ? प्रयोग नै गरेका छौं । मृत्यु परेका बखत हामी भावविह्वल मात्र रहदैँनौं । मौन पनि रहन्छौं र शीष्टाचारका धेरैखाले कृयाकलापलाई संचालन नै गर्दैनौं । नमस्कार आदानप्रदान गर्दैनौं । हात मिलाउँदैनौं । मुस्काउँदैनौं । तर गिरिजाबाबुको लाश सामू पुग्दा त टक्क उभिने र मौन रहने कुरा परै जाओस्; हो हल्लाले धकेलिँदै; एक किसिमको म्याराथुन नै गर्न वाध्य पो भयौं त ।

गिरिजाबाबुलाई राष्ट्रले औपचारिक रुपमै उच्च सम्मान प्रदान गर्‍यो । राष्ट्रपतिले पुष्पगुच्छा अर्पण गरे । प्रधानमन्त्रीले उनको मृत शरीरमाथि राष्ट्रिय ध्वजा फिँजाए । जनसाधारणबाट उठेको मान्छेले पूर्व राष्ट्रप्रमुखको हैशियतमा यस्तो सम्मान पाउँनु अद्भूत ऐतिहासिक क्षण थियो । भन्ठान्छु; उनका आलोचकदेखि लिएर समर्थकसम्म मिसिएर उर्लिएको मानवसागरले राष्ट्रिय बिम्ब निर्माण गर्न चाहेको शंकेत पनि थियो यो । हाम्रा पुराना बिम्बहरू समय पुगेर भत्किरहेका र भत्काउनै नपर्ने बिम्बहरू पनि भत्काइरहेका बखत देखिएको यो दृश्यले नेपाली समाजको उदार मनोभाव दर्शाउँछ । जसले हामी बीचबाटै नयाँ बिम्ब निर्माण गरेर प्रतिस्थापन गर्नु पर्ने शंकेत पनि गर्छ । जुन बिम्ब साझा होस् । सबैको होस् । तर उनको शवयात्रामा देखिएका, सुनिएका कतिपय दृश्यले भने हाम्रो मानवीय सम्वेदना मर्दै पो गएको हो कि भन्ने शंकेत पनि गर्थ्यो । भलै त्यसलाई अज्ञानता र भावविह्वलको अवस्थाले सिर्जना भएको मानवीय कमजोरी नै ठानौंला । तर त्यस अवस्थामा केही दृश्य जेजस्ता देखिए ती नदेखिनु पो पर्ने थिए भन्ने लाग्यो । लागिरहेछ ।

मेरो आफ्नो विषय संगीत हो । त्यसैले संगीतसित जोडिएको सन्दर्भबाट प्रवेश गरौं । प्रिय पाठक ! मेरो एउटा हार्दिक र विनम्र आग्रह- यसलाई मेरो बडप्पन भने नठानियोस् है ! आफूलाई मनमा लागेका केही कुरा अभिव्यक्त गर्नसम्म मात्र चाहेको हुँ ।

गिरिजाबाबुलाई राष्ट्रले सम्मानपूर्वक अन्त्यष्ठि गर्दा देखिएका दृश्यमा नयाँ राष्ट्रगानको ध्वनीसंगै चितामा रहेको उनको शरीरलाई अग्नी सामु समर्पण गर्नु उच्च भावुकताको महत्वपूर्ण क्षण थियो । तर अज्ञानता या केही प्राविधिक कारणले नै होला भनौं; त्यतिबेला चढाइएको धुनको सलामीले हाम्रो सम्वेदनालाई भावुकताको गहिराइसम्म प्रवेश गर्न सहजता प्रदान नगरेको भान हुन्थ्यो । खासगरि त्यसको लय (रिदम्) अथवा गति (टेम्पो) प्रवाहले । त्यो धुनको गति सामान्य समारोहमा बज्ने गतिमै बज्दै थियो । देशको तत्कालिन समय भने केही निमेषका निम्ति टक्क अडिएको पो हो कि जस्तो झैँ भान हुन्थ्यो । मौन । मनमा त्यस्तो भान परेकोमात्र के थियो; चितामा दनदनी आगो दन्कँदै गर्दाको दृश्य पनि आँखा सामु नै थियो । ठीक त्यतिबेलै मेरा मित्र अमृतले फोन गरे र मलाई भने- ‘आभासजी ! तपाईले यस विषयमा केही त लेख्नु पर्छ है !’ उनी नयाँ राष्ट्रगानका कम्पोजर आदरणीय अम्बर गुरुङ र मेरोबीच भएका अनेकौं सांगीतिक चर्चाका प्रत्यक्ष सहभागी थिए । अम्बर गुरुङसित हामीले नयाँ राष्ट्रगानका विभिन्न मूडका बारेमा अनेकौं पटक छलफल गरेका थियौं । त्यसमध्ये ‘राष्ट्रियशोकका बखत बज्ने राष्ट्रगानको लय सामान्य मध्यम-लयभन्दा केही ढीलो र तालबाजाहरू बेगरै’ हुनु पर्ने विषय पनि प्रमुख हुने गर्थ्यो । अम्बर गुरुङको त्यस धारणालाई म उही हाम्रो समाजमा रहेको, मराउका बखत देखिने ‘मौनता’सित जोडेर हेर्ने गर्थेँ । जुन ‘मौनता’ मस्तिष्कको चंख पनभन्दा मनको भावुकतासित निकट रहेको मानवीय अन्तर-स्वभाव हो । सायद भनिरहनु पर्ने विषय होइन; संगीत हाम्रो भावनालाई अभिव्यक्त गर्ने सबैभन्दा सशक्त कला माध्यम हो । त्यसैले हामी शोकमा परेको बखत यो कलाको स्वरुप हाम्रो मनोभावभन्दा विपरित जान्छ र जानु पर्छ कसरी भनौं ? तर लोकतान्त्रिक नेपालको पहिलो राष्ट्रगानको धुन पहिलो पूर्व राष्ट्रप्रमुखको अन्यष्ठीमा बज्दै थियो तर सामान्य स्वरुपमा । मानौं हामी कुनै उत्सवकै मूडमा छौं झैँ ।

यस्ता विषयमा देशको सँस्कृति थाम्ने जिम्मा लिएका निकायहरूले सोच्नु र विचार्नु पर्ने हो । तर हाम्रोमा पुरानो नेपालदेखि चल्दै आएको एउटा घतलाग्दो भनाई छ- ‘कल्चरको जिम्मा लिने हो भने एग्रिकल्चर पढ्न जानू ।’ भनाई छ मात्र होइन ! हामी यस भनाईको प्रयोगमा पनि खरो उत्रिएका छौं । विगतदेखि नै निरन्तर । खासमा हामी नयाँ भएको भ्रममा छौं । हाम्रो गुदी पुरानै छ । नत्र हामीले नयाँ नेपालका नयाँ बिम्बहरू निर्माण गर्दा झाराटार्ने पुरानै बाटो अप्नाउने थिएनौं । विश्वका कतिपय उन्नतशील राष्ट्रहरूमा राष्ट्रपहिचानका बिम्बहरूका बारेमा स्पष्ट नियमहरू छन् । झन् राष्ट्रधुनका बारेमा त कुन समारोहमा कस्तो अर्केष्ट्रेसन र संयोजन हुनुपर्छ, त्यसको लय र गतिले कति समयावधि लिनु पर्छ ? समेत स्पष्ट खुलाएर राष्ट्रिय नीति नै बनेका हुन्छन् । कतिपय देशमा त निस्चित अवस्था बाहेक तिनको प्रयोग नगर्ने नागरिक चेतनाको पनि विकाश भइसकेको छ । तर हाम्रोमा त जिम्मेवारहरूको चेतजस्तै नागरिकचेत पनि कम उदेक लाग्दो छैन । हामी नयाँ राष्ट्रका नयाँ बिम्बहरूलाई अति माया गर्छौं तर चेत नै गुम हुने गरी । आफ्नो मोबाइल सेटमा राष्ट्रगानको धुन भरेर राष्ट्रभक्ति दार्शाउँछौं । यसो गर्दा त्यो धुन भोजनालयदेखि अनेकौं आलयसम्म घन्कन्छ । भन्ने के ? भन्ने कस्लाई ? हामीले यसोगर्दा धुनको मान गरेका छौं या अपमान ? हामी अचेत छौं । राष्ट्रगान भनेको बनभोज र विवाह भोजमा बज्ने दोहोरी र डिस्को जस्तो मनोरञ्जनका खारित सिर्जना भएको होइन । यो त आफ्नो देशसित सम्बन्धित संसारभरिका समारोहमा प्रतिनिधित्व गर्ने देशको मुख्य ध्वनी हो । भनौं न; हस्ताक्षर हो । यति सामान्य कुराबाट समेत बिमूख हाम्रो अवस्था छ । म भने; गिरिजाबाबु (जस्ले आधीकारिक समारोहका बीच चारवटा भिन्दाभिन्दै धुन सुनेर अहिलेको राष्ट्रधुन छान्नमा निर्णायक अभिव्यक्ति समेत दिएका हुन् ।) संसारबाट बिदा हुँदा त्यो धुनको लय, गति र भावको गहिराईलाई वास्ता गरिएन भनेर गुनासो गरिरहेछु ।

हाम्रो समाजले संवेदनशीलता र भावुकताको जिम्मा कवि, कलाकारलाई दिएको अभिव्यक्ति यदाकदा सुन्छु । हो पनि हामी कलाकार त भावुकताका दास नै हौं । अझ भनौं, भक्त पो हौं । र त सुक्ष्म कुरालाई पनि केलाई बस्छौं । संवेदनशील बन्छौं । तर समाजको बागडोर सम्हाल्ने मुख्य पात्रहरू पनि भावुक हुनु पर्दैन र भनेको ? ‘नेताहरू संवेदनहीन भए भने तिनीहरू बीचबाटै तानाशाही शासक जन्मने सम्भावना हुन्छ ।’ कसैले कतै भनेको सम्झन्छु । गिरिजाबाबुको शवयात्राको दृश्य फेरि पकपल्ट सम्झन्छु । त्यहाँ घन्केका नारा पनि सम्झन्छु । सोच्छु- नाराबाट मुक्त हुने दिन पनि आउला । फेरि उनको शवसितै वाहनमा चढेका नेताहरू सम्झन्छु । तिनले हल्लाएका हात जो देखिएथे; ती सम्झन्छु । चुनावी अभियानमा जस्तै नहल्लाए हुन्थ्यो नि पनि भन्ठान्छु । आर्यघाटमा उपस्थित अनेकौं सार्वजनिक अनुहारहरू जो हाम्रो समाजका प्रतिनिधि मुहार हुन् । हेर्छु । भावुक नै देखिन सकेनन् । ठीकै छ । खित्किएर अट्टहास नै त ननिकाले हुने नि ! यस्तै के के सोच्दै म भने फेरि पनि हजुरबाकै भनाइमा रुमलिन पुग्छु- ‘सुन् केटा ! मरेपछि मान्छेले गल्ती गर्दैन र लाश देउतासमान नै हुन्छ । त्यसैले जसको लाश देखे पनि टक्क उभिनू र मौनतापूर्वक सम्मान गर्नू । अनि मृतक परिचित हो भने उसका असल कुरालाई मात्र सम्झँनू पनि ।’ भनाइको अन्तरभाव पूरै मनन गर्छु र मौनधारणको अवस्थामा झैँ एकतमासले घोत्लिन्छु ।