आफ्नो धरातललाई सँधै झुकेर निहार्ने त्यो मान्छेसित मेरो पहिलो भेट २०४८ सालतिर भएको थियो । उतिबेला फ्रेन्च कल्चर सेन्टर बागबजारमा थियो । त्यहाँ आरोहणले हरेक महिना नियमित नाटक प्रदर्शन गर्थ्यो र आस्था परिवारले गीति कार्यक्रम । म आस्थामा संलग्न थिएँ । संगीत र नाटकले समाज परिवर्तनको पनि सपना देख्नु पर्छ भन्ने धारणा राख्थ्यौं हामी । त्यही सपनाको बलले नै हो सत्तालाई विपक्षी ठान्थ्यौं । हामी कडा आलोचक थियौं सत्ताका । रेडियो नेपालमा गाउनेहरू सबैलाई बुर्जुवा ठान्ने समय थियो त्यो । त्यस्तो समयमा विराग दाइको एउटा गीत सुप्रसिद्ध थियो । जसलाई नेपाली संगीत आकाशका मूर्धन्य गायक नारायण गोपालको स्वरले घन्काएथ्यो-

तिमीले पनि मजस्तै माया दिएर हेर

मायालुको सम्झनामा आफूलाई बिर्सि हेर

म त्यस गीतको फ्यान थिएँ । राम्रा गीतका गीतकार, संगीतकार र गायक को को रहेछन् ? ध्यानपूर्वक सुन्ने बानी थियो । उसबेला रेडियो नेपालले तीनैजना सर्जकको नाम नछुटाइ सुनाउँथ्यो पनि । त्यसैले उहाँलाई ‘आस्था परिवार’को कन्सर्ट हेर्न लिएर आएका विमल राल्फाले ‘भीम विराग’ भनेर चिनाउँदा म पुलकित भएको थिएँ । अग्लो कदका विमल दाइको दाहिनेतिर उभिनुभएका भीम दाइले मलाई धापमार्दै सुस्तरी गुनगुनाउनु भएथ्यो- ‘राम्रो छ ! अझै राम्रो होस् !’ भीम दाइका तेजिला आँखा मेरो मुहार हुँदै पुन: भुईंतिरको आफ्नै नियमिततामा फर्किएथे । त्यस क्षण प्रेक्षालयको साँघुरो ढोकाबाट उहाँ बाहिरिएको दृश्य मेरो स्मृतिमा यद्यपि ताजै छ ।

त्यसयता भीम दाइसित घनिष्ठता बढेको क्षणले पनि दशक पार गरिसकेछ । खासगरि पलेँटी शृंखलाले गर्दा त उहाँसितको सम्बन्ध झन् गाढा र पारिवारिक बन्दै गयो । मेरो; अझ भनौं हामीहरूको हेटौंडा आवागमनको मूल सेतु नै भीम दाइ बन्न थाल्नु भएथ्यो । पलेँटीको कुरा लिएर सुरुका दिनमा अमृत, दानु र म पुगेथ्यौं हेटौडाको हुप्र चौर । पछिल्ला वर्षमा त हामी धेरै जना त्यता नियमित जान थाल्यौं । कम्तिमा वर्षको एकखेप त हामी पुग्थ्यौं नै हेटौंडा ।

अनु भाउजू भीम दाइकी अर्धाङ्गिनी । सरल, सहृदयी र त्यागी । भीमदाइको कलाकारिताबाट प्रभावित उहाँ आफैँ पनि हुनुहुन्थ्यो गायिका । भाउजूबारे भीम दाइ भन्नुहुन्थ्यो- ‘यी मेरी प्रेमिका हुन्, श्रीमती हुन् र अझ हुन् मायाकी देवी !’ भाउजूका सामू अभिव्यक्त भीम दाइका ती वाक्यमा एउटा लोग्नेले श्रीमती निम्ति व्यक्त गर्ने सामान्य र फोस्रो प्रसंसा बोकेका हरफ थिएनन् । सत्य, यथार्थ लुकेका थिए ती वाक्यमा । गहिरो यथार्थ । त्यस यथार्थ भित्रको कथा संक्षिप्त छैन । त्यसैले अनु भाउजूको उल्लेख बेगरको भीम दाइ सम्बन्धि सम्झना अधुरो हुन्छ भन्ठान्छु । संक्षेपमै भए पनि अनु भाउजूलाई सम्झनै पर्छ ।

एक साँझ भीम दाइकै कण्ठबाट सुनेको- ‘२०१९ सालतिरको कुरा ! आसाम सिँगो छँदैको कुरा पो होला सायद । ग्रेटर आसाम भनिन्थ्यो उ बेला । सिलोङकी अनु क्षेत्री, गायिकाको रुपमा कन्सर्ट दिन भित्रिएकी थिइन् नेपाल । उनको टोलीमा अरु पनि ११ जना कलाकार आएका थिए । उनीहरूले नेपालका कलाकारसित मिलेर विरगञ्ज र मकवानपुरतिर कार्यक्रम प्रस्तुत गरे । उमेर खाइलाग्दो थियो । म यताका कलाकारको हर्ताकर्ता तर शारीरिक रुपले अशक्त । मेरो कलाकारितालाई चिनेर हो या अवस्थालाई; यिनी आफ्ना १० जना सहयात्रीलाई छोडेर यतै बसिन् । आजीवन साथ दिने वचन दिएर । यिनकै साथले त बाँचेको छु म । मेरो जीवन त यिनले नै हुर्काएको फूल हो भाइ !’ वाक्यहरू बिसाउनासाथ भीम विराग दाइका आँखामा गहिरो भावनात्मक छाल देखिएथ्यो । यस्तो बखत आफूलाई सम्हाल्दै वातावरणलाई हलुका बनाउन खप्पिस हुनुहुन्थ्यो भीम दाइ- ‘मेरो जीवन अनुले हुर्काएको फूल त भनेँ भाइ ! तर फूल केऽऽको ? धतुरोको या गुलाफको ? थाहा छैन ।’ हाँस्दा खिएर गिजाको फेदसम्म पुगेका भीम दाइका दाँतहरू स्पष्ट देखिन्थे ।

भीम दाइलाई भेटेको हाम्रो पहिलो महेफिल भने सोमरस वेगरको थियो । त्यसरी सोमरस बिना साँझ जमेको देखेर अनु भाउजू पनि हाम्रो प्रसंसक बन्नु भएथ्यो । त्यस साँझको बारेमा भाउजूको टिप्पणी थियो- ‘यसरी पनि त साँझ रमाइलो हुँदो रहेछ त ? अनि किन ‘हरेक साँझ रक्सिन’ पर्‍यो ?’ भीम दाइले नेपाली साहित्यमा भित्र्याएको शब्द ‘रक्सिन’लाई भाउजूको मुखबाट सुन्दा हामीलाई आनन्द लागेथ्यो । भीम दाइ हाँसोको मुडमा हुनुहुन्थ्यो कि कसो ? केही भन्न खोज्दाखोज्दै रोकिनुभयो र हार्मोनियम समातेर गुनगुनाउन सुरू गर्नुभयो । गजलमै उहाँको भित्री आग्रह लुकेको थियो र पनि त्यो साँझले छुट्टै पहिचान र अडान कायम गरिछाड्यो ।

मनभरि आज पिउन देउ मनमाया

धेरै दिनको तिर्खा मेट्न देउ मनमाया

कतै भाउजूको मन पग्लिहाल्छ कि भनेर भीम दाइले गजलको स्थाईका हरफलाई तोडेर फेरि दोहोर्‍याउनु भयो । दोहोर्‍याउँदा ‘मनमाया’को ठाउँमा ‘अनुमाया’ गुञ्जियो । तर त्यसले वातावरणलाई हाँसोमय मात्र बनायो सोम-सुराहीको बिर्को खुलाएन । आखिर हामी त्यसरी पनि रमाई नै रह्यौं । मैले सोचेँ- ‘हामी कलाकारलाई रमाउनका निम्ति स-साना कुरा भए पनि पुग्ने रै’छ ।’

सन् २००६ को फ्रेब्रुवरी महिनाको दोस्रो हप्ता थियो । भीम दाइ पलेँटीको निम्ति काठमाण्डौ आइपुग्नु भयो । जावलाखेलको कुनै होटलमा बासको व्यवस्था थियो । करीब दश दिन वाद्यवादकसित बसेर गायकले अभ्यास गर्नु पर्ने समयतालिका मिलाइएको थियो । तर शनिवार भने रिहर्सल हुँदैनथ्यो । सोधेँ- ‘भीम दाइलाई कतै घुम्ने इच्छा छ कि ?’ उहाँले परिचित शैलीमा नाईंको ईशारामा हात हल्लाउनु भयो । तर एकछिन् गमेर झस्कँदै भन्नुभयो- ‘मेरो ईच्छा पुर्‍याइदिने हो भने भन्छु ! एउटा ईच्छा छ !’ मैले उहाँको वाक्य भुईंमा झरी सक्नासाथ भनेँ- ‘भन्नुस् न दाइ ! मैले सक्ने त म गरी हाल्छु नि !’ उहाँ आफ्नो कारणले अरुलाई दु:ख होला भन्नेमा एकदमै सचेत हुनुहुँदो रहेछ । निकैबेर गमेपछि भन्नु भयो- ‘मैले आजसम्म अम्बर गुरुङजीलाई भेटेको छैन ! उहाँजस्तो ज्ञानी मान्छेलाई नभेटी त मर्नु भएन नि भाइ ! तपाईंको समय छ भने, भेट गराइदिनुस् त लौ !’ मलाई भीम दाइको माग सुनेर हाँसो पनि लाग्यो र आश्चर्य पनि । हाँसो यसकारण लाग्यो- ‘भीम दाइको मागको आकार र प्रकारले ।’ आश्चर्य यसकारण लाग्यो- ‘नेपालका यी मूर्धन्यहरूको आजसम्म पनि भेट भएको रहेनछ !’ यस्तो जश लिने विषयमा म किन विलम्ब गर्थें र ? उहाँलाई तुरुन्त तयार हुन भनेँ । ‘दाइ तपाईं तयार हुनुस् ! म आजको लञ्चमा तपाईंलाई कुनै नयाँ परिकार पनि खुआउँछु र साँझ अम्बर गुरुङसित भेट पनि गराउँछु ।’

उहाँलाई लिएर मंगल बजारको पुरानो सत्तलमा रहेको रेष्टुरेण्टमा पुगेँ । मेनु अगाडि राख्दै भनेँ- ‘के लिने दाइ ?’ हातको घडी हेर्दै भन्नु भयो- ‘मध्यान्न छ भाइ ! यति उज्यालोमा के लिने कुरा गरेको ?’ उहाँको हाँसोसित मैले पनि हाँसो मिलाएँ । हाम्रो हाँसो निकै चर्केछ कि कसो ? अरू टेवलतिरका सबै आँखा हामीतिर कर्किए । छेउको टेवलमा बसेका दुई युवतीतिर पुगेर मेरा आँखा अल्झेछन् कि कसो ? दाइले व्यंग्य कस्नु भयो- ‘तन से अकेले का मन कुछ न कुछ ढुडता रहेता है भाइ ! अब एक्लै बस्नु भएन ! हामी देख्नेलाई पनि वैराग चलिसक्यो ।’ आफ्नो प्रसंग ओझेल पार्न मैले कुरा खानातिरै मोडे र उहाँको सामु फेरि मेनु तेर्स्याएँ । भन्नु भयो- ‘यो पढेर म के बुझूँ र गुरुजी ? मगाउनु होस् न ! तपाईंको विचारले !’

मैले पनि जोकिँदै भनेँ ‘तपाईंलाई जल्दोबल्दो खुराक खुवाउँछु दाइ आज !’ मैले मेनुमा लेखिएको सिजलरतिर औंला तेर्स्याएँ र वेटरसित भनेँ- ‘हामीलाई दुई प्लेट आगो मिसिएको खुराक खुआउँ भाइ !’ एकछिनपछि तावाको झ्वाईंसित आगोको ज्वाला बोकेका परिकार हाम्रो सामु आइपुगे । भीम दाइको अनुहारमा साँच्चैको आश्चर्य देखियो । उहाँले साँच्चै आजसम्म सिजलर चाख्नु भएको रहेनछ । रेस्टुरेष्टको भर्‍याङबाट झर्दै गर्दा हाँस्य भावमा भन्नु भयो- ‘आभास भाइ ! तपाईंले जिउँदो विरागलाई आज आगो खुवाउनु भयो र आजको आगो साँच्चै स्वादिलो पनि थियो । तर अब अम्बरजीकोमा जाँदै छौं । त्यहाँ आगोलाई निभाउने पानीको व्यवस्था त हुन्छ होला नि ?’ मैले आफ्नो ढाडमा रहेको झोलातर्फ ईशारा गरेँ र भनेँ- ‘तपाईंको सेवामा भाइ हाजिर छ ।’ हामी ट्याक्सी लिएर चण्डोलतर्फ हुँईकियौं ।

अम्बर गुरुङ र भीम विरागको सम्भावित पहिलो भेटको कुराले म पनि ‘एक्साइटेड’ थिएँ । घरको ढोका ढकढकाउँदै वैठकमा पुग्यौं । परिचय त के नै गराउनु थियो र दुबै हस्ती एकआर्काका सिर्जनाबाट परिचित हुनुहुन्थ्यो । र पनि मैले औपचारिकता निर्वाह गर्न भूलिँन । अम्बर गुरुङले भन्नु भयो- ‘मैले तपाईंको नाम र गाना नारायण गोपालजीबाट धेरै पटक सुनेको हुँ । भेट्ने मात्र मौका नपरेको !’ भीम दाइमा अलिकति संकोच भए झैँ देखिन्थ्यो । त्यसलाई सहज पार्ने उद्देश्यले मैले भीम दाइ पलेँटीमा आफ्ना रचना सुनाउन आउनु भएको र हामीले यस पहिले कहिल्यै नसुनेका रचना पनि सुनाउनु हुने सन्दर्भ जोडेँ । वातावरणमा एकछिन मौनता छायो । भीम दाइले अम्बर गुरुङतिर फर्कंदै भन्नु भयो- ‘अम्बर सर ! म त तपाईंको फ्यान हुँ !’ अम्बर गुरुङले ‘सर’ शब्दलाई शंकेत गर्दै- ‘हामी समकालिन साथी हौं र सायद तपाईं मभन्दा उमेरले पाको नै हुनु होला ?’ भन्ने जिज्ञाशा राख्नु भयो । कुराकानी विस्तार सहजतातर्फ र घाम पश्चिमतर्फ मोडियो ।

आफ्नो छेउको हार्मोनियम भीम विरागतर्फ धकेल्दै अम्बर गुरुङले आग्रह गर्नुभयो- ‘हजूर, हाम्रो पहिलो भेटलाई सम्झना योग्य त बनाउनु पर्‍यो नि ! मैले त आजसम्म तपाईंलाई सुन्नै पाएको छैन !’ भीम दाइले मतिर आँखा डुलाउनु भयो । मैले पनि थपेँ- ‘हो त ! यो साँझ त भीम दाइलाई सुन्नकै लागि त हो ।’ भीम दाइ एकछिन मौन रहनु भयो र सुस्तरी भन्नु भयो- ‘एकछिन मुड बन्न दिऊँ न त !’ कोठामा मौनता फैलियो । तर त्यो मौनतालाई भीम दाइले लामो समय कायम हुन दिनु भएन । हार्मोनियममाका पर्दामा औंला नचाउदै गुनगुनाउनु भयो-

आजभोलि हरेक साँझ मात्तिन थालेछ

जिन्दगीदेखि जिन्दगी आतिन थालेछ

त्यस साँझ उहाँको गायन शैलीले अम्बर गुरुङलाई अचम्मको प्रभावमा पार्‍यो । हरेक हरफ र शब्दको उतारचढावमा भीम विरागको जुन पकड देखिन्थ्यो त्यसले हामी गुरु-शिष्य छक्क थियौं । उहाँले शब्द उच्चारणसित भावको नियन्त्रण गरेको सुनेर हामी दुईका आँखाले पटकपटक बात मारी रहे । भीम दाइ क्रमश: खुल्दै जानु भयो । लाग्थ्यो उहाँमा सरस्वति जागेको थियो । उत्साहित हुँदै एकपछि अर्को रचना प्रस्तुत गर्दै साँझलाई रोमाञ्चक बनाउनु भयो भीम दाइले-

कसरी म भुलेँ केमा म भुलेँ

तिम्रो ओंठमा, तिम्रो मुस्कानमा

आँखामा कि भाखामा केमा म भुलेँ

त्यस साँझ हामी घण्टौ भुल्यौँ र पनि हामीलाई लाग्यो हामीले क्षणभर पनि बिताएनौं । लाग्यो, आनन्दपूर्वक भोगेको समय कति छिटो बित्छ पत्तै नपाइने रहेछ । त्यसपछि पनि भीम विराग र अम्बर गुरुङसित कुनै साँझ किर्तिपुरमा त कुनै साँझ हेटौंडामा बिते । ती सबै सुरमयी साँझ पहिलो साँझजस्तै एक झमकमै बिते । अहिले ठान्छु, साँझ भनेकै जीवनचक्र त रहेछ । पत्तै नपाई सुटुक्कै बित्ने ।

अस्ति केही दिन पहिले त हो ! आभाले फोन गरेकी- ‘बुवालाई आइसीयूमा भर्ना गरेको छ’ भन्दै । पहिला पहिला खबर पाउनासाथ तत्कालै पुगिन्थ्यो । यसपाली बेफ्वाँकको व्यस्तताले भोलिपल्ट आउँछु भनेँ । फेरि खबर लिँदा- ‘सामान्य अवस्थामा हुनुहुन्छ, केही दिनमै डिस्चार्ज होला ! समय मिलाएर नहतारिई आए हुन्छ ।’ भन्ने भयो र हतारिएन । पन्ध्र गते सोमबार बिहान आठबजेतिर राजकुमारसित सल्लाह भयो र दिउँसो दुई बजेलाई आफ्नो अनुकुलको समय ठानेर त्यही अनुरुप मिलाइयो । फेरि आधाघण्टापछिको अर्को खबरले हामी हतारमै अस्पताल पुग्नुपर्ने भयो । हामी हतारिँदै अस्पताल पुग्यौं । हामी पुग्दा भीम दाइ सधैँका लागि मौन बनिसक्नु भएको थियो । छोरी आभाका आँखाबाट बलिद्रधारा बगी रहेथे । मेरो मस्तिष्कमा भने उहाँसित बिताएका अनगिन्ति क्षणहरू लस्कर लागी रहेथे । जसमा रेकर्ड गर्न बाँकी अनेकौं रचनाका केही हरफ पनि उभिएका थिए । मौन । शान्त । केवल पङ्तिवद्ध !

फूललाई मेरो सलाम काँडालाई पनि सलाम

जीवनका हरेक पललाई झुकी झुकी सलाम

आफ्नो धरातललाई सँधै झुकेर निहार्ने त्यो मान्छेको शीर आज झुकेको थिएन । झुकेका थिए त हाम्रा शीर । लाश सामु झुकेर मैले भीम दाइकै सिकोमा उनकै रचनासित मिल्ने पाराको शैली अपनाएँ र आफूले मात्र सुन्नेगरि गुनगुनाएँ- ‘अनुरागी विरागलाई सलाम !’

‘ब्रम्हाण्डका कुनै कुरा पनि आकस्मिक हुँदैनन्, बरु सबै बस्तु आफ्नो अस्तित्वका लागि अभ्यस्त हुन्छन् र दिव्य-प्रकृतिको आवस्यकता अनुसार विशेष प्रकारले संचालित भएका हुन्छन् ।’ डच यहुदी दार्शनिक बारुच स्पिनोजाले सोह्रौं शताब्दीको मध्यतिर नै यसो भनेका रहेछन् । उनको त्यो भनाइ अहिले मात्र नजरमा पर्‍यो । अन्यथा यस लेखोटको शीर्षक भिन्दै पो हुन्थ्यो कि ? तर त्यस्तो भएन । बारुचको दार्शिनिक हरफमा नजर नपर्दै जुरेको शीर्षकमै अडिने सोच लिएँ मैले ।

मेरा आकस्मिकता यसकारणले आकस्मिक हुन् भन्ठान्छु- कि तिनले जीवनमै अचम्मका छाप छोडेर गए। त्यो पनि एकदम अचानक । सोच्दै नसोचेका बखत । सायद ती आकस्मिकता यसकारणले आकस्मिक नहोलान् पनि भन्ठान्छु- कि दार्शनिक जो बने; महान, अद्भूत र अद्वितीय सोचका अभिव्यक्तिले त बने । तिनका प्रभावशाली कुराको प्रतिपक्षमा लाग्ने हिम्मत र ज्ञान दुबैको अभाव छ ममा । प्रतिवाद गर्न सक्दिनँ । फेरि मैले बुझेका आकस्मिकता नै बारुचले भनेकै- प्रकृतिले संचालन गरेको आवस्यक नियमिता भित्रै पर्ने कुरा हुन् कि ? जे होस् ! जीवनमा केही त्यस्ता घटना त घटे नै; जो छन् उल्लेख गर्न लायक । केही सामान्य । केही त प्रभावशाली र आकस्मिक पनि ।

कुरा स्कूले जीवनको हो । पाँचौं श्रेणीदेखि नै हुनुपर्छ; पैदल हिंडिन्थ्यो दैनिक । स्कूलतर्फ डोरिएका मुख्य तीनवटा गोडेटा थिए । सहपाठीहरूको झुण्डसित ओहोरदोहोर गर्दा दिनको करीब तीनघण्टा पाइला घस्रन्थे ती गोडेटामा । सबैभन्दा उत्तरी गोडेटोले सूर्यमण्डली हुँदै, माझ गोडेटोले सिमपाखो हुँदै र दक्षिणी गोडेटोले ईन्द्राइणी हुँदै हामीलाई स्कूलसम्म ओहोरदोहोर गराउँथे । तिनै गोडेटा र समयसित जोडिएका छन् अनेकौं सम्झना र शृंखलावद्ध आकस्मिकता ।

पहिलो- गिरीजा सर (नेवारीभाषाका महाकवि- गिरिजाप्रसाद जोशी), छन्द र रूमानी पन: गिरिजा सरसित गोविन्द र मेरो बढ्तै निकटता थियो । गोविन्द केही पृथक् खालका कृयाकलापमा रमाउँथ्यो । मलाई उसको त्यही पृथकता मनपर्थ्यो । म उसितै बढी हिंड्थेँ ।  महाकवि लक्ष्मीप्रसादबाट अत्यधिक प्रभावित थियो उ । काव्यका साथसाथ धुमपानमा पनि देवकोटापन्थी । छन्दमा कविता लेख्नमा अत्यधिक उत्साही । मलाई लाग्थ्यो-  उ कुनैदिन हाम्रो जमानाको महाकवि नै बन्ने छ ।

एकदिनको कुरा हो; हाम्रा पाइला नियमित हिंड्ने गोडेटो छोडेर वज्रयोगिनी मन्दीरतर्फ मोडिएथे । मन्दीर नजिकै थियो गिरिजा सरको निवास । घरको मटानमा बसेका गिरिजा सरले त्यसदिन हामीलाई शार्दूलविक्रिडित छन्दको सूत्र लयवद्ध- (नानाना ननना ननान ननना नानान नानान ना) गाएर सिकाउनु भएथ्यो । त्यो छन्द-सूत्रको गुदी, मभन्दा छिट्टै गोविन्दले बुझेथ्यो । त्यसैले होला उसको मुखाकृतिभरि मथिङ्गलको ज्ञानमयी ढोका अकस्मात खुले झैँ भाव दर्शिएथ्यो । गिरिजा सरले पनि त्यही अनुमान लगाएरै हुनुपर्छ तत्काल भन्नुभएथ्यो- ‘गोविन्द राम्रो कवि बन्नेछ ।’ गिरिजा सर हुनुहुन्थ्यो बहुआयामिक व्यक्तित्वका धनी । कवि, उपन्यासकार, नाटककार र अझ धेरै । मेरो त आदर्श पुरुष । उहाँका वाक्य मेरानिम्ति दिव्यवचन । तर म छन्दमा बाँधिन भने मन नपराउने खाले । सायद ममा उतिबेलैदेखि थियो एकखाले मौन अराजकता । (अहिले पो यसो भनेको ! आफ्नो कमजोरी लुकाउने योभन्दा राम्रो उपाय के हुनसक्छ र ? खासमा म छन्दमा थिएँ केही कमजोर । बेछन्दे ।) सत्य हो ! पुराना सूत्रलाई नमानेर विद्रोह गर्ने स्वभाव ममा यद्यपि छ । केही कुरामा ढीठ र हठीपन पनि कायम नै छ । तर तिनलाई प्रष्टगरि बाहिर देखाउने स्वभावको अभावसमेत पनि अहिलेसम्मै उस्तै छ । भनौं- त्यो बेछन्देपन कतै न कतै कायम नै छ । त्यस्तै के कताको प्रभाव या अभावले हो; उतिबेला गिरिजा सरले- ‘गोविन्द राम्रो कवि बन्नेछ ।’ भनेबाट इर्ष्या जागेछ कि कसो ? लुकीछिलपी कविता लेख्न खोज्ने मैले त्यस दिनपश्चात कहिल्यै पनि छन्दमा लेख्ने प्रयास गरिनँ । केही अन्तराल बित्यो । गिरिजा सरसितको निकटता भने निरन्तर नै थियो । एकदिन कक्षाकोठामा पढाइरहेका सर अकस्मात गाउन थाल्नुभयो-

अपने रूख पर निगाह करने दो
खूबसुरत गुनाह करने दो
रुख से पर्दा हटाओ जान-ए-हया
आज दिल को तबाह करने दो

मैले बेलाबखत गिरिजा सरका रोमान्सका कथा नसुनेको होइन । तर त्यसदिन देखिएको उहाँको रुमानी व्यक्तित्व झन् अद्भूत र आकर्षक थियो । गिरिजा सरको कपाल काँधसम्म पुगेर घुमुर्किएको । जो थियो:- मैले फोटोमा देख्ने गरेको सेक्सपियरको स्वरुपभन्दा पनि आकर्षक । अझ गीतको आरोह अबरोहसँगै तल माथि बयली खेलेका उहाँका हात र मुद्रामयी उहाँका औंलासँगै देखिने हाउभाउ । चित्ताकर्षक । मानौं हाम्रा सर कुनै सिनेमाका कुशल अभिनेता । फेरि स्वरमा रहेको आकर्षण पनि रफिकै हाराहारीको । मधुर, लयात्मक, गुलाबी । भाव पनि तन्मयी र रूमानी । अनि गीतको हरफसँगै देखिने र छोपिने टम्म मिलेका दाँत । साथै मनको प्रफुल्ल भाव झुल्किने क्षितिज झैँ देखिएका उहाँका उज्याला अधर । र तिनले उच्चारण गरिरहेका गीतका हरफ-

रुख से जरा नकाब उठा दो, मेरे हुजूर
जलवा फिर एक बार दिखा दो, मेरे हुजूर

त्यही गीत सुन्दैगर्दा मेरो अन्तरमन अकस्मात तरङ्गित भएथ्यो र भनेथ्यो- ‘तेरो मूल विषय यही हो है- संगीत मात्र संगीत !’ म ठान्छु; त्यसै क्षणदेखि मेरो अन्तरमनले संगीततर्फको अनन्तयात्रा तय गरेको हो। साँच्चै भन्छु- त्यही दिनको प्रभावले एकदिन अकस्मात मैले नाडीको घडी बेचेँ र बेन्जो-बाजा किनेँ । त्यही बेन्जोको रीडमा मेरा देब्रे हातका औंला सलबलाए र मैले जीवनमै पहिलो धुन बजाएँ-

है अपना दिल तो आवारा
ना जाने किस पे आएगा

अहिले सोच्छु- त्यस दिन गिरिजा सरले गीत नगाएर ब्ल्याकबोर्ड छेउमा क्यानभास उभ्याउँदै कूची चलाएको भए ? के थाहा ? मेरो मन संगीततर्फ नमोडिएर अकस्मात क्यानभास र रङ्तर्फ पो मोडिने थियो कि ?

दोस्रो- धुवाँबाट निर्मित गोलाकार रिङ् र तिनलाई बुन्दै हिंड्ने ओठाकृति: लुकीछिपी हिन्दी फिल्म त हेरिन्थ्यो नै । अभिनेताले रवाफिलो पाराले सल्काएको चुरोटको प्रभाव औंलासम्म आउन भने बाँकी नै थियो । बरु शिक्षकले ब्ल्याकबोर्ड मुनी छोड्ने गरेका सेता चकका टुक्रा औंलाबीच चेपिने क्रम चाहिँ सुरु भइसकेको थियो । केही मित्रहरू त ५५५ कै चुम्बनमा फसिसकेका थिए । उनीहरू कहिले अमिताभ त कहिले रजनीकान्त पाराले चुरोट च्याप्दै गोडेटो काट्थे । एकदिन, दुईदिन, अनेकदिन । म भने त्यो दृश्य हेर्न मात्र अभ्यस्त । उनीहरू आफ्ना ओठ पानीबिनाको माछाको थुतुनोजस्तै बनाउँथे । धुवाँले बनेको गोलाकार आकृति हावामा बाङ्गिदै उड्थ्यो र छरिन्थ्यो । हावामा उड्दै गरेको धुवाँको गोलो, दिउँसो मैदानमा खेलेको रवरको रिङजस्तै देखिन्थ्यो । म दृश्य हेर्दै हाँस्थेँ । त्यो देख्दा लाग्थ्यो- ‘उनीहरूको कृयाकलाप फिल्मी र आधुनिक ! यो त सिक्नै पर्छ कि कसो ?’ फेरि अर्कोदिन लाग्थ्यो- ‘चुरोट त छुनै हुन्न । स्वास्थ्य पढाउने मिसले भनेको कुरा ठीक- ‘धुवाँले फोक्सोमा दाग बस्छ ।’ हरेकदिन मनमा आन्तरिक द्वन्द चल्ने क्रम रोकिएको थिएन । एकदिन अकस्मात मन उत्ताउलियो । सँगै हिंड्दैगरेको सहपाठीको हातमा भरखर सल्किएको ५५५ थियो । मैले हठात् खोस्दै एकसासमा दह्रो सर्को तानेँ । धुवाँ मुखमै थियो । त्यसले स्वासनलीतर्फ प्रवेश पाएकै थिएन । मित्रले त ममाथि अनौठा शब्दहरू पो वर्षाउन थाले- ‘मा…साले ! त्यत्रो रहर छ भने किनेर खानु थियो नि ! अर्काको मजालाई हरण गर्ने ?’ उसका वाक्यले मेरो फिल्मी र आधुनिक बन्ने उमंगको पारो खर्ल्याप्-खुर्लुप् ओह्रालो झर्‍यो । अनुहार ग्लानिले लल्याक्-लुलुक् भयो तर मस्तिष्कले आकस्मिक निर्णय लिन भने ढिला गरेन । धुवाँ फ्याँकिरहेको चुरोटलाई तत्काल धुजाधुजा पार्दै मैले भनेँ- ‘यी लाऽऽ तँ मा…सालेलाई पनि ! यो चुरोटको स्वाद तेरोनिम्ति अन्तिम भो ! म आजबाट जीवनभर नै चुरोट खाने छैन !’ त्यो दिन उसले तत्काल अर्को चुरोट सल्कायो सल्काएन ? हेक्का रहेन । मैले भने पच्चिसौं वर्षपछि मात्र आफ्नो पुरानो वाचा क्षणिक समयका लागि परित्याग गरेँ । त्यो पनि पुराना अमेरिकन ज्याज‍-स्टार न्याट किङ कोलको भनाइबाट प्रभावित भएर । उनलाई डाक्टरले चुरोट छोड्ने सल्लाह दिँदा भनेका रहेछन्- ‘चुरोट र गायन दुबै छोड्दिन; चुरोटको प्रभावले बनेको ओजिलो स्वरलाई नै मेरा फ्यानहरूले रुचाएका हुन् । म आफ्ना फ्यानले मन पराएको स्वर गुमाएर उनीहरूको चित्त दुखाउन चाहन्न ।’ न्याटको कुटनैतिक भनाइभित्रबाट ‘चुरोटले स्वरलाई राम्रो पो बनाउने रहेछ !’ भन्ने भाव निकालेछु मैले । करीब तीनवर्षसम्म धुवाँको संगत गरेपछि एकदिन पलेँटीमा गाउँदै गर्दा मस्तिष्कले अकस्मात सोच्यो- ‘आभास ! धुवाँ तेरोनिम्ति होइन ।’

अहिले सोच्छु- ५५५ खातिर उहिल्यै ती मित्रले मलाई नसरापेको भए ? अनि त्यसदिनको पलेँटीमा गाएर उठेपछि मेरा अमूक फ्यानले अकस्मात ‘धुवाँले त तिम्रो स्वर नौलो र वजनदार भएछ ।’ भनेको भए ? के जान्नूँ ? म पनि कोलले झैँ कुटनैतिक पाराले फ्यान र चुरोट दुबैलाई एकसाथ ‘धन्यवाद !’ भन्दै गरेको पो हुने थिएँ कि ?

तेस्रो- उधारो दाम, चोर बाटा र पसले-बा: मूल गोडेटासित जोडिएका चोरबाटाले हामीलाई अनेक संकटबाट उम्काउथे । त्यसैले अभरपर्दा, हामी वैकल्पिक चोरबाटा प्रयोग गर्नमा उत्साही बन्थ्यौं । खासगरि समयमा उधारो तिर्न नसकेर तर्सँदा चोरबाटा नै हाम्रा उद्दारकर्ता बन्थे ।

खजुरी-बिस्कुट, मिश्री, पुष्टकारी, चना, भट्मास, बदाम । खाजाका अनेक रुप । अधिकांशका खल्ती भने प्राय शून्य । तर उधारो चल्थ्यो । सानागाउँको पोखरीकै डिलमा थियो चतुरेबाको पसल । चतुरेबाको खाता बाक्लो गाता भएको मयूरछाप कापीमा हुने गर्थ्यो । त्यस कापीको कुनै पानामा मेरो नाम पनि उल्लेख थियो । उधारो लिन जो हिचकिचाउथ्यो, सहपाठीका नजरमा लोभीमा दरिन्थ्यो । मैले आफ्नो नामको अगाडि ‘लोभी’ विशेषण थपिनु पहिल्यै खाता खोलेको थिएँ । सायद कसैको सिफारिसमा । नयाँ उधारोकर्ताले खाता खोल्नु परे चतुरेबाको नजरमा इमान्दार ठहरिएका कसैले साक्षी बसिदिनु पर्थ्यो । खातामा नाम लेख्दैगर्दा आफ्नो रकम नफसोस् भन्नेमा पूर्ण सजग हुन्थे चतुरेबा । भन्थे- ‘ट्याममा टिरेन भने, म टिम्रो बालाई भन्न आउँछ नि ! बुझ्यो टिम्ले ?’ उसबेलाका अविभावकहरू अहिलेजस्तो ‘टिफिन कल्चर’मा अभ्यस्त थिएनन् । त्यसैले घरको ताजा मकै-भटमास छोडेर उधारोमा मिस्टान्न खाने छुट दिने त कुरै भएन । र पनि किशोर-जिभ्रोले कहाँ मान्नु ? बरु बेलाबखत लामोहात गर्ने अवस्था आउँथ्यो होला । तर उधारो भने खाइन्थ्यो नै । मलाई हेक्कै भएन; मेरो खातामा पनि ३ रुपियाँ ३२ पैसा चढिसकेछ । अरुका खाता पनि खाली त कहाँ थिए र ? खाता बाक्लिएपछि चतुरेबाको पसल छल्दै चोरबाटो ताक्नु बाहेक अर्को विकल्प हुन्नथ्यो । सामुहिक सल्लाह गरे झैँ हाम्रो सम्पूर्ण झुण्डले चोरबाटो समात्थ्यो। त्यो नै दीर्घकालिन उपाय भने हुन्नथ्यो । दीर्घकालिन उपाय त घरको मूल सन्दूक अथवा बाको खल्तीमा लुकेको हुन्थ्यो ।

त्यसरी भागेर त कति दिन चल्थ्यो र ? सुवेदी गाउँको दोबाटो हुँदै सिमपाखातिर झर्दैगर्दा सोचेँ- ‘सन्दूकको चाबी र बाको खल्तीमा कुन सजिलो होला ? तर थाहापाएपछि प्राप्तहुने प्रतिकृया र विशेषण ?’ उफ्ऽऽऽ ! मैले लामो सास फेर्दा मेरा सहयात्री गणेशेको पसलमा बनेका ताजा पुष्टकारी चपाउँदै थिए । म एक्लै सिमपाखातर्फ लागेँ । ओरालोको मुखमा नपुग्दै मेरा आँखा भुईमा टल्केका तेजिला बस्तुमा अकस्मात अडिए ।  एक रुपियाँ, दुई रुपियाँ, तीन रुपियाँ । दुई-तीन पाइलाको अन्तरालमा छरिएका सिक्का बटुल्दै म चकित परेँ । फेरि उस्तैगरि ओह्रालो सकिनासाथको दोबाटोमा गाईको चित्र अंकित पहेंलो दशपैसा । एउटा, दुईटा र अर्को पनि । सँगै डाँफेको चित्र अंकित दुईपैसा । मान्छेको लोभ अनौठो हुन्छ । मेरा आँखा कसरी भुईंतिरै रुमल्लिएका ? त्यो दिन मात्र होइन । लामो समयसम्म । कतै फेरि भेटिन्छ कि ? तर त्यो नै थियो अद्वितीय आकस्मिकता । उधारो ३ रुपियाँ ३२ पैसा । हात परेको पनि ३ रुपियाँ ३२ पैसा नै । अनौठो उदेक् । तर कसरी ? उहिलेदेखि रहेको छु अनुत्तरित ।

अहिले सोच्छु- त्यसदिन दोबाटोमा त्यो आकस्मिकता नघटेको भए ? के थाहा ? हजूरआमाको सन्दूक अथवा बाको खल्तीमा पल्केको हात र आदतको मजबुरीले आजको मेरो संगीत पनि मेरै सिर्जनाको भरमा टिकेको हुन्थ्यो या अरु कसैको सिर्जना ताक्दै ?

चौथो- रञ्जना हल, ‘आदमी सडक का’  र सिक्काको नाच: एकदिन स्कूलबाट भागेर शहर पसियो । साथमा थियो उही गोविन्द । सिनेमाको रस जो बसेको थियो । पर्दामा जीवन्त मानव चित्रहरू सलबलाएका देख्दा अचम्म लाग्थ्यो । हिन्दी भाषाको पढाइ र ज्ञान त थिएन । र पनि कथा स्पष्ट बुझिन्थ्यो । बुझिन्थ्यो मात्र होइन ! फिल्म हेरेर फर्केपछि सहपाठीहरू बीच पलेँटी कस्दै हुबहु कथा वर्णन गरिन्थ्यो । उबेला उपत्यकामा रहेका हलहरू विश्वज्योति, जयनेपाल, अशोक, नवदुर्गा सबै चाहरी सकेको थिएँ मैले । कहिले नाताका काकाले त कहिले साख्खे मामाले परिचय गराएथे पर्दाको त्यो रमणीय संसारसित ।

रञ्जनामा भने पहिलोपल्ट प्रवेश भएथ्यो । फिल्मको पोस्टर हेर्दा संगीतकारको नाम पनि नछुटाइ हेर्थें म। नौशाद, एस. डी. वर्मन, सलिल चौधरी, आर. डी. वर्मन, मदनमोहन मनपर्दा नाम हुन्थे । त्यसदिन त परैबाट पोस्टरमा देखिएका शत्रुघ्न सिन्हाको चित्र मात्र हेर्ने फुर्सद भयो । मुस्लिम चरित्रका शत्रुघ्नको चित्र मुन्तिर लेखिएको थियो- ‘आदमी सडक का’ । हतारिँदै ब्ल्याकमा टिकेट किन्यौं ।

हल भित्र छिर्दा टिकेट चेक गर्नेले आँखैमा पर्नेगरि टर्चको उज्यालो हामीतिर नचायो र बस्ने इशारा गर्‍यो । सुस्तरी पाइला चाल्दै सीटमा बस्यौं । पर्दामा यशुदासले अभिनय गरेको भिक्स-चक्कीको विज्ञापन चल्दै थियो । त्यसलगत्तै फिल्म सुरु भयो । हाम्रा तनमन पर्दातिरै केन्द्रीत भए । कथाले बिस्तारै उत्कर्ष लिँदैगर्दा पर्दामा ठूलो अक्षरको ‘मध्यान्तर’ झुल्कियो । बाहिर निक्लेर चना चपाउँदै गर्दा गोविन्दले मतिर हेर्दै भन्यो- ‘ओइ, घर फिर्ने गाडी भाडा त नपुग्ने रै’छ ।’ जोसैजोसले खर्चँदा हिसाबकिताब भएछ गोलमाल । दुईजनालाई चाहिने भाडामा एक रुपियाँ कम भइसकेछ । खर्चको जिम्मा लिएको गोविन्दले घोरिँदै उपाय निकाल्यो- ‘हाफ-टाइम’पछिको कथा अलिकति मात्र हेरौं र हिंडेर घर जाऊँ !’ हिंड्ने कुराले मलाई रिङटा छुट्ला झैँ भयो । त्यो पनि एकनासले हिंड्दासमेत तीनघण्टा लाग्ने लामो बाटो । अब गर्ने के? नपुग भाडामै गाडीमा फिर्ने आँट गरौं कि ? गाडीवालाले कम भाडा दिनेको कठालो समात्दै वेइज्जत गरेका दृश्यका भुक्तभोगी हामी । आखिर गोविन्दको उपाय निर्विकल्प भयो । हामी फेरि हलमा छिर्‍यौं । टिकेट जाँच्नेले उसैगरि टर्च बाल्यो । हामी उसैगरि सीटमा पुग्यौं । फिल्मले नयाँ मोड लिँदै थियो । मेरो कानमा अकस्मात एउटा छुनमुने आवाज ठोक्कियो- किरिरिरिरि छुनुनुन्न छ्याप् !!! आवाजको पिछा गर्दै कसैले नेवारीमा भन्यो- ‘काऽऽऽ कुटु वन:’ । छामछामछुमछुम गर्दै उ मेरो दाहिनेपटीको खाली भागसम्म आइपुग्यो । पछाडीबाट एकसाथ केही आवाज ओइरिए- ‘ऐऽऽ फेटु, फेटु ! सुङ्क च्वँ ! डिस्टब यामते !’ उ चुपचाप निहुरँदै फर्कियो र आफ्नो सीटमा बस्यो । पर्दाको दृश्यमा उज्योलो बढ्दा खुट्टा छेउमा मैले केही टल्केको देखेँ । त्यो टल्कँने बस्तुलाई सुस्तरी जुत्ताले छोपेँ । त्यतिबेला पर्दामा साइकिल चलाउदै गीत गाइरहेका थिए शत्रुघ्न सिन्हा । शत्रुघ्नतिर हेर्दै मैले आफ्नो हात आफ्नै खुट्टातिर बढाएँ र जुत्ताले थिचेको टल्कँने बस्तु हत्केलामा ल्याएँ । देखेर चकित परेँ- ‘एक रुपियाँ’ । तुरुन्त गोविन्दलाई कोट्याएँ- ‘ओइ, मैले एक रुपियाँ भेटेँ !’ उस्ले दह्रोगरि मसित हात मिलायो । हामीले उन्मुक्त बन्दै पूरै फिल्म हेर्‍यौं। मलाई अझै सम्झना छ; महाबौद्धको गल्लीबाट बस-पार्कतर्फ लाग्दा हाम्रा ओठ उमंगले चलायमान थिए-

कोइ काम नहीं है मुस्किल
जब किया इरादा पक्का
मैं हुँ आदमी सडक का

अहिले सोच्छु- त्यसदिन नाच्दै गरेको सिक्का मेरै सामुमा नरुक्दो हो त ? के थाहा ? मैले आकस्मिकताहरू माथि यसरी सोच्ने नै पो थिइन कि ?

सलिल भाइ !
‘एन्जाइटी’ शब्दलाई मैले उद्वेग भन्ने निधो गरेँ । ठ्याक्कै त्यही अर्थ त नबोक्ला तर भाव आउला भन्ठान्छु । केही अघि भाइले नै आयोजना गरेको कार्यक्रममा यसका सम्बन्धमा संक्षिप्त बोल्ने मौका परेथ्यो । सम्झना छ नि ? सिड्नी कलेजकी प्रोफेसर डायना केन्नीले ‘म्युजिक पर्फोरमेन्स एन्जाइटी’बारे निकै गहन अनुसन्धान गरेकी रहिछन् । पाश्चात्य संगीतको प्रस्तुतिलाई आधार मानेर गरेको उनको अनुसन्धानका मानवीय पक्ष हामीलाई पनि कामलाग्दा थिए । त्यही दिन प्रोफेसर अभि सुवेदीले हाम्रा केही संगीतकारका ‘एन्जाइटी’का बारेमा राखेका अभिव्यक्ति पनि कम रोचक थिएनन् । मौका परे त्यस्ता विद्वत भेलामा फेरि जमघट होला । आज भने निजात्मक पाराले आफ्नै चेतको कुनामा गुम्सिएका ‘एन्जाइटी’ याने उद्वेगका बारेमा छरपस्टिन चाहन्छु म । लेख्दै जाँदा कति कुरा आफू या संगीतसित जोडिएर आउलान् कति साहित्य या समाजसित । यसै भन्न सक्दिन । हेरूँ ! सोचाइले कताकता कावा खेलाउँछ । मन जे जता बहकिए पनि कुनै बात नलागोस् भनेर ‘छरपस्टिन’ चाहन्छु भनेँ है मैले ।

उद्वेग, यस्तो छटपटी हो जसलाई सरल चित्रमा उतार्न खोजे पनि अमूर्त चित्र बन्छ झैँ लाग्छ । हुन त चित्र जति नै अमूर्त भए पनि तिनमा पोतिएका रङ्गले आ-आफ्नो अस्तित्व बोकिरहन सक्छन् । एक्कैठाउँ रहेर पनि भिन्दाभिन्दै देखिन्छन् ती । तर उद्वेगको रङ्ग त साह्रै अस्पस्ट हुन्छ कि भन्ठान्छु । खज्याङ-मज्याङ । धुमिल र कठीन । स्पर्शित तर अदृश्य र अस्थिर पनि । यस्तो अस्थिर र अदृश्य भावका विषयमा व्यक्तिनु त्यति सहज त पक्कै छैन । र पनि माथि नै भनी भ्याएछु । निजात्मकताको सहारामा केही भन्न सकौंला कि सोचेर ।

सम्झन खोज्दैछु सलिल ! साँच्चै म पहिलोपल्ट कहिले उद्वेग याने ‘एन्जाइटी’को शिकार भएँ हुँला हँ ? (‘शिकार’ मैले यसकारण भनेँ- ‘एन्जाइटी’ले कलाकारलाई सखाप पनि बनाउन सक्छ रे ! तर मलाई त्यसले घाइतेसम्म मात्र बनाएछ । र त केही भन्नसक्ने हविगतमा रहेको छु ।)

त्यो बेला सायद पन्ध्र-सोह्रको थिएँ हुँला । गोपालप्रसाद रिमालको ‘आमाको सपना’ हातमा थियो । माटेघरको कोठाको बिछ्यौनामा पल्टेर पढ्दै-

आमा त्यो आउँछ र ?
“हो, बा, त्यो आउँछ ।
त्यो बिहानको सूर्यझैँ उज्यालो छर्दै आउँछ ।
त्यसको कम्मरमा झुण्डिएको शीतजस्तै टल्कने
तिमी एक हतियार देख्ने छौ;
त्यसैले ऊ अधर्मसित लड्नेछ ! ………”

पूरै कविता पढे लगत्तै मेरो मनमा अनौठो व्याकुलता पैदा भएथ्यो र अनायास फुस्केथ्यो गहिरो उछ्बास । अहिले सोच्छु- त्यो नै मेरो पहिलो सिर्जनात्मक ‘एन्जाइटी’ याने उद्वेगको अमूर्त आवाज रहेछ । कविता फुर्नु पूर्वार्धको मेरो सुस्केरा । (भनौं न- ‘एन्जाइटी’-प्रस्फुटन ! ) जसलाई आमाले पल्लो कोठाबाटै सुन्नुभएछ । सोध्नुभयो- ‘के भो कान्छा ? केको सुस्केरा ?’ आमाको प्रश्नको जवाफमा मैले केही भनिदिएँ । टार्ने पाराले । अझ भनौं ढाँट्ने पाराले । र सायद तत्काल लेखेँ एउटा कविता; ‘बाँसुरी वादिका’-

“………म मेरो बाँसुरी फुकेर
पर्खाल लगलग कँपाइरहिछु
मेरो बाँसुरीको स्वरसँगै पीङ् खेलेर
एउटा नवजवान योद्धा
मतिर आइरहेछ ………”

समय त्यस्तै थियो भाइ ! उमेरको हाँगामा किशोरवय उर्लँदो बेला । समाज अहिलेभन्दा धेरै बन्धनमा जकडिएको । उतिबेलै पनि निजी कुरामामात्र अल्झनु भने सम्भव भएनछ । झन् किशोर अवस्था भनेको परिवर्तनको बिउ उम्रने सबैभन्दा मलिलो मनोवैज्ञानिक बियाडजस्तो । ‘म’रुपी बियाडमा पनि सपनाका बिउहरू उम्रिए नै । त्यसैले त हो, देवकोटा, रिमाल, भूपी, माधव, सिद्दीहरू हातमा परेछन् र सोच आएछ- कविता लेखुँ लेखुँ । अम्बर, नारायण, बच्चु, अरूणा, ताराहरू मात्र होइन मञ्जुल, रामेश, अरिम, रायनहरू कानमा परेछन् र सपना मौलाएछ- गीत गाऊँ गाऊँ । अनि एकैसाथ दुबैथोक भएछन् । अन्जानै अन्जानमा । सिद्धान्त जानेर होइन । प्रविधि बुझेर पनि हुँदै होइन । खै केले त्यता डोर्‍यायो ? पटक्कै थाहा छैन । सायद अवचेतन मनमा लोभ रोपिएको थियो कि ? नाम कमाउने ! सबैतिर चिनिऊँ भन्ने ! अहिले सोच्छु- पहिचानको खोजीमा समेत ‘एन्जाइटी’को जरो टुसाउँदै गरेको हुनेरहेछ कि कसो ? नत्र किन भएथ्यो अन्तरमनमा उस्तो छटपटी ? र किन निस्किएथ्यो त्यो उद्वेगी सुस्केरा ?

त्यहीताकाको हुनुपर्छ । अर्को सानो घटना पनि सम्झन्छु । कुरा के भने, उबेला नै मैले नाटक पनि खेलेछु । पहिलोखेप मञ्चमा निक्लँदा म बनेथेँ नारीपात्र । (सायद त्यो नै थियो अन्तिमखेप पनि । तर जीवनलाई नै नाटक मान्ने हो भने त; अनेकखेप अनेक रुपमा अभिनय गरियो र गरिँदै छ है !) उतिबेला भने उभिनु थियो कुनै गाउँले नाटकको ‘लभ-सिक्वेन्स’मा । किशोरले प्रेम प्रस्ताव राख्दा देखिने लज्जा झल्काउनु पर्ने दृश्य थियो त्यो । रङ्गमञ्च प्रवेशको ठीक केही मिनेट पहिले; रिङ्गटा लागेर झण्डै ढुन्मुनिएथेँ । अहिले चर्चा भयो र पो ‘एन्जाइटी’सित परिचित भएँ । तिमीमार्फत् विषयगत वक्ता नै पो बनाइएँ त ! बल्ल चाल पाउँदै छु- ‘एन्जाइटी’ पो रहेछ उतिबेला झण्डै ढुन्मुनाउने पनि । हेर त भाइ ! पुरुषले नै नारीरुप धारण गरी अर्धनारी बन्नु पर्ने बेलाको मान्छे पो म त । नयाँ कहाँ हुँ र ? अब भन त ? कसरी विषयगत मात्र बन्दै, निजात्मक भएर व्यक्तिन पाउनु ? र नयाँ केही भन्नु हौ ? लाग्छ- हाम्रो समाजले गर्न नमिल्ने धेरै कुरा गर्ने छुट दिँदै आएको छ । अनेक पात्रमार्फत् । निरन्तर । तर गर्न मिल्ने र गर्न सक्ने कुरामा अल्झो थाप्न भने अझै छोडेको छैन । झन् अहिलेको समाज त, खुट्टा गन्नै नसकिने सर्पको चालजस्तो । अदृश्य र रहस्यमय पाराले चलायमान । भित्रभित्र असंख्य चलखेलमा सलग्न हुँदै फनफनी घुम्न माहीर । हुन्छ नि ! घट्टजस्तो एउटै आवृत्तिमा घुम्न अभ्यस्त । बेफुर्सद् तर जहाँकोत्यहीँ चक्कर-मस्त । यस्तोमा एकाग्र हुँदै नयाँ कुरा खोज्नु मूर्खता सिबाय केही होइन सलिल ! तिमीले मेरो लेखोटको पाराबाटै अनुमान गरिसकेको हुनुपर्छ- वर्तमानले मलाई बहकाएको छ । महसुश गर्‍यौ ? म बारम्बार हुनखोज्दैछु विषयबिमूख ।

अस्ति हो क्यार । बिहानको योगा सकेर टीभी सामुन्ने पलेँटी कसेको हुन्छु । समाचार अन्तरगतको एउटा सेग्मेन्टमा प्रधानमंत्रीलाई ‘सुपरम्यान’ ठान्ने अभिव्यक्ति दिँदै हुन्छ कोही मनुवा । भन्दै हुन्छ- ‘यिनले त केही गर्छन् जस्तो छ !’ म त्यो मनुवाको मुहारमा समेत ‘एन्जाइटी’ देख्छु । सायद उसलाई पनि मलाई झैँ अभावग्रस्त दैनिकीले सताएको छ । ऊ त्यसबाट उम्कन चाहन्छ । त्यसनिम्ति नै होला । अतिआशावादको लौरो टेक्दैछ ऊ । डुब्दैगरेको आफ्नो वर्तमानले निम्त्याएको ‘एन्जाइटी’ले ग्रस्त छ विचरा । भन्छन् नि- ‘डुब्ने बेलाको त्यान्द्रो सहारा ।‘ हामी हाम्रा त्यान्द्रे प्रधानहरूलाई ‘सुपरम्यान’मा परिणत भएको परिकल्पनाले आनन्दित हुन खोज्दैछौं । उदेक लाग्दो ‘फिक्सन’मय छैन त हाम्रो बेला ? साँच्चै हाम्रो वर्तमान त आशावादको पराकाष्टामा पुगेको छ कि जस्तो । केही वर्षअघि अनायास हराएका मानवशास्त्री डोरबहादुर विष्टले हामीलाई ‘फ्याटालिस्ट’ भनेथे । याने भाग्यवादी । हामी भाग्यवादले गर्दा पिछडिएका रे ! हिजआज अखबार पढ्छु, टीभी हेर्छु र अलमलिन्छु । डोरबहादुर बूढाले भनेको समय घर्केर हाम्रो समाजले साँच्चै नयाँ कोल्टे फेर्ने शंकेत देखाएको हो कि ? अथावा उग्रआशावादको बाटो हुँदै भाग्यवादले झन दह्रो जरा गाड्न थालेको हो ? सक्दिन खुट्याउन । कुनै एकजनाले समाजलाई सर्लक्कै उभो लगाउन सक्छ र भन्या ? एकजनामै आस्वस्त हुन त ‘फ्युडलिजम’ले सिकाएको होइन र ? त्यसरी हेरौं त ! हाम्रो समाजले त बोक्रा मात्र फेरेछ । गुदी त पुरानै पो छ त । एउटाको यत्नले मात्र ल्याएको परिवर्तन त कुनै अर्को बिब्ल्याँटोले सजिलै पल्टाइदेला नि ! धेरैको प्रयत्न र मन, मस्तिष्कले भित्र्याएको परिवर्तन पो दीगो होला त ! होइन र ?

छ नि भाइ ! खासमा मैले खोजेको मञ्चमा गीत गाउन बस्दा आइपर्ने ‘एन्जाइटी’ याने उद्वेगको कुरा गर्न । तर यसरी लगातार कता हो कता शृंखलाहीन हुँदो छु । बनाइँदो छु भनौं न । मेरो यो बिशृंखलतामा पनि तिमीले ‘एन्जाइटी’को छनक पाएनौ ? खासमा आफ्नो विषयभन्दा बाहिर जानकारी राख्नुले पनि ‘एन्जाइटी’ निम्तने र झन् बढ्ने रहेछ । तर के गर्ने ? हाम्रोमा विषयबिमूख नभइ धरै छैन ।

सोच त सलिल ! मलाई छ नि मलाई ! गीत, सरगम, स्वर र बाजा बाहेकका विषयमा चासो नराख्नु पर्ने हुँदो हो त कति सन्च हुन्थ्यो होला ? हार्मोनियम समात्यो । केही बुन्यो । मस्तले गायो । त्यतिमात्र किन ? ‘नेपाल सिम्फोनी’ नै लेख्यो । संविधानको जुनसुकै धारामा जेसुकै बहोस् या जमोस् ! के वास्ता ? मेरो निकटको मित्र कट्टरपन्थी बनोस् या साप्रदायिक ! के चासो ? फलानोको आचरण भ्रष्ट बनोस् या दुराचारी ! के टण्टा ? ढिस्कानोले अख्तियार धाउने अवस्था आओस् या पशुपतिनाथ ! के मतलब ? तर के गर्ने ? मन जो छ; कौतुहलपूर्वक बहकिने । मस्तिष्क जो छ; केही खोजिरहने । चेत जो छ; अलिकति बुझ्नै पर्छ भन्ने । भवना जो छ; केही त सप्रोस् भन्ने । अनि समय जो छ; लागेको कुरा अभिव्यक्त हुनै पर्ने । थोरै थाहा भएपछि केही बोलौं कि भन्ने हुन्छ । बोल्नु परेन ? त्यसैले नबहकी सन्चले रहनै सक्दिन । बुझ है ! मेरो विशेषता नै बहकिनु हो । त्यही बुझ्यौ भने ढुक्क । हाइ-सन्च ।

प्रोफेसर केन्नी र सुवेदीहरू त ‘पर्फोरमेन्स एन्जाइटी’मा कति राम्ररी केन्द्रीत भएथे त्यसदिन । रङ्गमञ्चमा उभिनु पहिले र रङ्गमञ्चबाट उत्रिसकेको लामो अन्तरालसम्म पनि कलाकारको मन कसरी हुन्छ उद्वेग व्याप्त ? याने ‘एन्जाइटी’ ग्रस्त । उद्वेगको कुन हदसम्मलाई मान्ने समान्य ? त्यो कुन अवस्थामा पुगेपछि कलाकार बन्छ असामान्य ? ‘एन्जाइटी’ ग्रस्त अवस्थामा कलाकारको मनले कसरी खोज्छ धुवाँ, रक्सी र ड्रग्स ? कसरी भाग्न खोज्छ ऊ समाजबाट पर ? कहिलेकाँही त आफैँबाट समेत टाढा ? यी सब प्रश्नमा कति राम्ररी अभिव्यक्त भएथे ती प्रोफेसरहरू ।

साँच्चै विद्वानहरू विषयमा मिहिन पाराले पस्छन् । केस्राकेस्रा केलाउछन् उनीहरू । झन् पश्चिमाहरू त तहतह पल्टाउँदै गहिरिन माहीर । त्यस दिन प्रोफेसर केन्नी पनि त निकै गहिरिएको छनक पायौं हामीले । मन पर्‍यो । मेरो अहिलेको यो लेखकीय भूमिका छ नि सलिल ? यो त हिन्दी सिनेमाको नायक जस्तो । सबैतिर अब्बल देखिनु र देखाइनु पर्ने । नक्कले । त्यही भएर ‘एन्जाइटी’ याने उद्वेगका सम्बन्धमा व्यक्तिन खोज्दा अन्तै रुमलिन पुगेँ । यो हुनु पनि कतै अब्बल देखिन्न कि भन्ने सोचबाट उब्जेको ‘एन्जाइटी’ नै त हो ! मेरो यो अवस्थालाई सुहाउने भूपीका प्रख्यात दुई हरफ छन् । ती अघि लेख्न बस्दादेखि नै मथिङ्गलमा चक्कराइरहेछन्-
………
कानमा इयरफोन लगानु पर्ने बहिराहरू
जहाँ संगीत प्रतियोगिताका जज हुन्छन्
………

धन्यवाद भूपी ! तिम्रा हरफले मेरो चेत खुल्यो । अन्तमा मैले आफ्नो अल्पज्ञानबारे यसरी आँ गरेँ सलिल ! आशा छ; अलंकार पक्कै बुझ्नेछौ । बस् यत्ति । (कान्तिपुर, कोसेलीबाट)

किसानको घरमा के हुनु पुस्तकालय ? आँगनदेखि बुइगलसम्म अन्नका दाना, धुस्नो, पराल र दाउरा पो हुन्थे । तै पनि कसरी हात पर्‍यो कुन्नी फ्राँन्सेली लेखक भोल्टेयरको ‘कैण्डिड’ ? थाहा छैन । सायद सूर्यदाइको घरबाट ल्याएँ कि ?! स्कुले किताबबाट बाहिरी किताबमा हातपर्दा पहिलोखेपमै राम्रै लेखकलाई छुइएछ । छुइएछ पो भनेँ है; पढिएछ होइन ! भोल्टेयरलाई पढेर बुझ्न सक्ने उमेर कहाँ हुनु त्यो ? जुँगाको रेखी पनि नबसेको बेला । हो उतिबेलै । तल्लोघरको चोटामा थुपारिएको धुस्नोमाथि उत्तानो परेर पढेको हो ‘कैण्डिड’ । अहिले त किताबले पारेको तत्कालिन प्रभाव र त्यसभित्रका छिटफुट दृश्यमात्र पो झझल्कोमा छन् । भेटे फेरि पो पढ्थेँ बरू । प्रकाशकमा उल्लेख थियो ‘रायल नेपाल एकेडेमी’ । त्यसको मूल्य र अनुवादकको नाम पनि अझै सम्झनामा रहेछ । मूल्य यसकारण सम्झना भयो; त्यो सम्झन लायक थियो- रु. १।- । अनुवादकको नाम भने कसरी सम्झिरहेँ थाहा छैन । अधिकांश नामहरू प्राय नसम्झने मैले ती फणिन्द्रप्रसादलाई त सम्झेकै रहेछु । बरू त्यसबेला कृतिका लेखक भोल्टेयरलाई सम्झँन भने मैले छिमेकी गाउँ ‘भोल्टार’को नामको सहारा लिएको थिएँ । खासमा भोर्लेटारको अपभ्रमित रुप हो रे ‘भोल्टार’ । ‘भोल्टार’- भोल्टेयर । सम्झन निकै सहज भएथ्यो ।

माटोमै जीवन बिताउने किसानको परिवारमा किताबसित कम माटोसित बढी हिमचिम राख्नु पर्ने वाध्यता थियो । अहिलेसम्मै पनि छ भनौं । त्यसो नहुँदो हो त देशको नामका अगाडि ‘कृषिप्रधान’ विशेषण कसरी झुन्डन्थ्यो होला र ? तर किशोर छँदासम्म पनि मेरो शरीर थियो मुरली स्वरुपको । झीनो । सायद त्यसैले होला शारिरीक श्रमका निम्ति अस्वीकृत हुन्थेँ । बरु म निरन्तर गोठालो र बाँदर कुरुवामा खटाइन्थेँ । हुन त यतिबेला मैले किताब पढ्न थाल्दाका क्षणहरू सम्झन खोजेको हो । तर यसोगर्दा सम्झनामा त्यसबखतका दृश्य र गन्ध समेत झुल्कन खोज्दै पो छन् त । यसरी दृश्य र गन्धको सहारा लिन खोज्नुमा मेरो स्वार्थ लुकेको छ । आफूलाई छोप्ने स्वार्थ । नत्र त किताबका विषयवस्तु र तिनको गहिराइमा पुगेर त्यसबाट प्राप्त भएको ज्ञानको बखान सुरु गर्नु पर्ने हुन्छ । जुन मसित छँदैछैन त्यो भएजस्तो गरेर किन ढोङ् गरूँ ? बरू त्यो बेलाको परिवेशको मात्र सम्झना गर्‍यो र सुटुक्क उम्कियो । म त्यही उम्कने तरिका अप्नाउँदै छु है ।

चित्र: नागरिक, अक्षर

धुस्नोमा पल्टेर ‘कैण्डिड’को पाना पल्टाउनु ठीक पहिले मैले झ्यालबाट बाहिर निहारेको थिएँ । छेउमै हाँगाभरि जाहीका पहेला फूल । भुनभुनाउदै गरेका माहुरीहरू । माहुरीको हल्का स्पर्शले समेत हाँगाबाट छुटेर भुईँ झर्ने केही फूल । त्यसको एकदिन पहिले पो होला । झरेका फूललाई फेरि हाँगामा टाँस्न खोज्ने म । बुझ्नु भयो ? प्रकृतिको त्यो सामन्य नियमको समेत चेत नखुलेको मैले के बुझेर पल्टाएँ होला ‘कैण्डिड’ ? तर मैले त्यही दिन धुस्नोमै पल्टेर सबै पाना छोएँ त्यस किताबका ।

साँच्चै मैले भोल्टेयरपछि कुन लेखकलाई छोएँ हँ ? सायद केही दिनकै अन्तरमा होला । मैले अर्को कुनै किताबको सुगन्ध पनि सुँघेको थिएँ । किताबको पन्ना पल्टाउँदा निक्लने सुगन्ध मलाई आजभोलि पनि मन पर्छ । उतिबेला खासगरि रुसी साहित्यका किताबमा विशेष खाले वास्ना भेट्थेँ । फरक देशका फरक किताबका फरक सुगन्ध । दोस्रो किताबको सुगन्धमा त धुवाँको वास्ना पनि मिसिएको थियो । त्यसबेलाका चुलामा दाउरामात्र त बल्थे । उतिस, शिरिश, सल्लो, कटुष र अझ के के । ती अनेकौं गन्धको मिश्रण थियो त्यस किताबका पन्नामा । ( यो गन्ध र सुगन्धको प्रसंगलाई कुनै बिम्बात्मक भावना लुकाउन खोजेको अर्थमा भने पटक्कै नलिइदिन आग्रह है ! त्यसो गर्दा अनर्थ लाग्ने सम्भावना देख्छु ।) पुरानो खाले घरको धुवाँले बाहिर निस्कने सहज बाटो भेटेन सायद । छिर्‍यो किताबका पन्नाभित्र । धन्य धुवाँ ! मैले आफ्नो स्मृतिमा रहेको तेरो त्यही मिश्रित गन्धको अनुभूतिले अहिले सम्झिएँ- ‘कुम्भे’ । ‘नाट्रिड्यामको कुम्भे’- भिक्टर ह्युगोको ‘द हन्चब्याक अफ नोड्रडम’को नेपाली अनुवाद । धन्य ऋद्धिबहादुर मल्ल ! मैले बारीको डिलको छाप्रोमा बसेर छुन पाएँ भिक्टर ह्युगो र ‘नाट्रिड्यामको कुम्भे’लाई । उपन्यासको मूल पात्र ‘क्विसिमोडो’ले मस्तिष्कमा बढो अद्भूत स्वरुप धारण गरेथ्यो । ह्युगोको त्यही पात्रलाई निकैपछि थुप्रै फिल्ममा उतारेको देखेँ । सोचेभन्दा अलिक अग्लो । तर शारीरीक स्वरुप झण्डै झण्डै मैले कल्पेजस्तै । किताबमा पढेका पात्र यसरी फिल्ममा देखेपछि लागेथ्यो- लेखकहरू त अक्षरको बाटो हुँदै हिंड्ने चित्रकार पनि पो रहेछन् । निर्देशक त केबल कुशल पाठक पो । म त परेँ एउटा सामान्य पाठक । कुशल पाठक हुन्थेँ भने त संगीतकारको अतिरिक्त फिल्म निर्देशकको विशेषण पनि भिरी सकेको पो हुन्थेँ कि ? किताब पढ्दै गर्दा कथाको गहिराईमा पुगेपछि आफूलाई मन पर्ने पात्रभित्र म आफैँ प्रवेश हुन्थेँ र मनमनैको अभिनेता पनि पो हुन्थेँ त । भनौं- लेखकले मलाई त्यस्तो गर्न वाध्य बनाउथे । यस्तो त उही प्रारम्भिक बेलामा अलि बढी हुन्थ्यो । अहिले भने अलि कम हुन्छ । त्यो अनुभूति यसरी कम हुनुमा मेरो पाठक-मनमा आलोचनात्मक मस्तिष्कको हस्तक्षेप बढेर पो हो कि ? थाहा छैन । तर उतिबेलै पनि ‘नाट्रिड्यामको कुम्भे’ पढ्दा भने ‘क्विसिमोडो’भित्र भने म प्रवेश गर्न चाहिन । ‘क्विसिमोडो’लाई ह्युगोले साह्रै कुरुप शरीर र स्वरु दिएकोले म उसभित्र पस्न चाहिन । तर्सिएँ । शारिरीक सुन्दरताका सम्वन्धमा म उतिबेलैदेखि संकृर्ण सोच बोक्दोरहेछु कि कसो ? तर ‘क्विसिमोडो’को फ्यान बन्न भने हिचकिचाइन है म ।

सेक्सपियरको ‘ओथेलो’ हातमा लिएर गाई चराउन जंगल पस्दा पो हिचकिचाउने अवस्थामा थिएँ त । जंगली जनावरको डर मनमा बोकेर गोठालो जाने उमेरमा थिएँ । ‘छोरो’ भएकोमा बाहिर निर्भय प्रदर्शन गर्थेँ । मनभित्र कम्पन । नत्र हजूरबाको ‘नामर्द’ शब्दको झापड भेट्ने डर हुन्थ्यो । किताब झोलामा बोकेर गाईको बथानपछि लागेँ । मोटो र दह्रो गाता थियो झैँ लाग्छ ‘ओथेलो’को । अनुवादकको नामका अगाडिका अक्षर भने उडेका थिए या उडाइएका थिए । अनुवादक: केरकार केरकार अनिमात्र ‘शेर’ थियो । यो किताब कुन ‘शेर’ले अनुवाद गरेका हो निकै पछिसम्म खोजिनछु । केही वर्षअघि थाहा पाएँ । पुस्करशमशेर रहेछन् । त्यही अनुवादक ‘शेर’ भएको ‘ओथेलो’ पढ्न सुरु गर्दा एउटा रूखको हाँगाको कापमा बसेको थिएँ । त्यो पनि बाघको डरले । सायद त्यता चितुवालाई नै बाघ भनिन्थ्यो । अझै पनि त्यही पो भनिन्छ होला । निकैपछि थाहा भयो- चितुवा त रूख पनि चढ्दो रहेछ नि ! सुन्दरीजल निकट छहराको-पाखामा रहेको काफलको रूख थियो त्यो । धन्न चितुवाले काफल रुचाउन्न रै’छ । नत्र । हाँगामा देखिएका काफल पनि त कलिलै थिए । टिलिक्क, हरीया र अमीला । त्यसैले पो मेरो मन किताबका पानाबाट हटेनथ्यो होला । मैले त्यसै दिन गाईको गलामा झुण्डिएको घण्टीको पिछा गर्दै केही अन्य रूख चहारेँ र ‘ओथेलो’ सकेँ । ममा यौन चेतनाले मूर्त रुप नलिइसकेकोले पो होला । उसबेला कथाको अन्तरवस्तुमा त्यति राम्ररी प्रवेश गरेनछु । किताब पढीसकेपछि कक्षागत कथा ‘न्याउरी मारी पछुतो’ सम्झेको थिएँ । ‘ओथेलो’ अहिले पनि संसारभर लोकप्रिय छ । यसमाथि बने अनेकौं फिल्म । भए अनगिन्ती नाटक प्रदर्शन । अझैपछि पनि निरन्तरता रहला यो क्रमको । संसारमा शंकालु मनहरूको कहिले पो कमी हुने होला र ? फेरि मनहरू रहुन्जेल शंका पनि त कसरी मेटिएला र खै ? के भविष्यमा मन नभएका मान्छेहरू पनि जन्मलान् र ? त्यसो हो भने त कुन्नी । नत्र त अनेक रुपका शंकालु मनहरू पनि रहिरहने छन् र ‘ओथेलो’जस्ता कृतिहरूको लोकप्रियता पनि रहिरहनेछ निरन्तर । छ नि ! भित्री रुप अलि धेरै बिग्रिएका मन झन् शंकालु हुँदा हुन् कि कसो ? अझ यौन चरित्रका मामलामा त मनहरू अली बढ्तै पनि शंकालु पो हुँदा हुन् त । नत्र ती मनहरूलाई सम्बोधन गर्न किन सेक्सपियरको कृतिको सहारा लिइँदो हो र ? सुनेँ- चरित्रमा धेरै शंका गरिरहने मन बोकेकाहरूलाई अहिले पनि ‘ओथेलो सिन्ड्रोम’ले छोएको बिरामी भनिँदो रहेछ । एउटा कृतिको पात्र यसरी विश्वव्यापी रुपमा स्थापित हुनुलाई लेखन र विषयबस्तु छनोटको चमत्कार नमानी के धर पाउनु र हौ ? सेक्सपियर त्यत्तिकै जमेका हैनन् नि । तिनी जमेरै त यसरी फैलेका रहेछन् ।

कैण्डिड, नाट्रिड्यामको कुम्भे र ओथेलो पढेताकाकै कुरा हो । निरक्षर ठूलीहजूरआमाको मुखबाट मुनामदनका हरफहरू कण्ठस्थ सुनेथेँ- हालका मैला सुनका थैला, के गर्नु धनले ? त्यो थियो हाम्रो आफ्नै घरको लेखनको चमत्कार । देवकोटा पनि त जमेका हुन् नि । ती हाम्रा बूढा पनि लेखनमा जमेकैले यसरी फैलन सकेका त हुन् । निरक्षर एउटी गाउँले आइमाईको मुखबाट देवकोटाको कृति सुन्नु चमत्कारिक फैलाइ नै त हो । अनुवाद साहित्यबाट सुरु भएको मेरो पाठक यत्रा तिनै जमेर फैलेका देवकोटाको मुनामदनबाट प्रारम्भ हुनपुगेछ ।

त्यसका हरफलाई कसरी पढेँ ? अनेक खेप अनेक भाका र अनेक परिवेशमा । सम्झेको एउटा परिवेश- सुन्दरीजल ‘ड्याम’को माथिल्लो भित्तोमा एउटा सानो विश्राम गृह थियो । सायद अझै पनि छ होला ? राणाहरूले आफ्नो यात्राको बखत सुस्ताउन बनाएका रे । एक दिन म र मेरा साथीहरू कुमार र गोविन्द त्यो पाटीभित्र पुगेथ्यौं । उनीहरू कहाँबाट त्यहाँ पुगे ? थाहा पाइन । म त गोठालो गएकै बखत तिनलाई भेट्न पारीसम्म पो पुगेथेँ कि ? तीनैजनाले भाका हालेर गाएको मुनामदनका हरफ अझै सम्झन्छु- पानीले पार्‍यो आकाश नीलो, पखाली तुवाँलो । त्यो तत्काल त्यहीँ सिर्जेको नयाँ भाका थियो । तर बिलकुल मौलिक भने होइन । सायद रेडियोमा कसैले गाएको भाकाको अनुकरण गर्दा कागताली परेर बनेको नयाँ भाका । हामीले खुल्ला र उन्मुक्त स्वरले गाउँदा झ्यालबाट देखिएको बाहिरको दृश्य अद्भूत मनोरम थियो । अलिअलि घामको किरण मिसिएको उन्मुक्त वर्षा । हामीले जति ठूलो स्वरले गाए पनि बाहिरका कसैले सुन्न नसक्ने झरीको एकनासे झरझराहट । त्यसदिनको प्रभावले नै हो कुञ्जिनी, शाकुन्तल, सुलोचना लगायतका देवकोटाका कृतिलाई पढ्दा भाका हालेर पढ्न मन लागेथ्यो । भाका हालेर पढ्दा गला अबरुद्ध हुने धेरै हरफहरू भेटिन्थे । त्यसरी भक्कानो छुट्ने हरफमा कहिल्यै नबिर्सने हरफ भने कविवर माधव घिमिरेको गौरीभित्रको ‘हाम्रो भेट हुँदैन हो कि सँगिनी धिक्कार कहिल्यै पनि’ थियो । जंगलमा एक्लै हुँदा रुन पनि सजिलो ! नलजाइकन निर्धक्क । रुन पाउनु त त्यस्तो पो । गोठालाले जस्तो । जंगलको सुनसान एकान्तमा । गाउँ शहरमा त रुन पनि लुक्नु पर्छ । फेरि रुवाई र आँसुमा पनि कहाँ एकरुपता हुने रहेछ र ? ‘म हारेँ ! म डुबेँ ! म सकिएँ’को रुवाई र आँसु । अनि कविता, गीत र साहित्यको मर्मले छुँदाको रुवाई र आँसु । एक्कै खाले हुन सक्छन् ? बिलकुल फरक समयका फरक सम्वेदना । फरक आँसु । किताब पढेर गह नरसाएका भए मैले एक खाले रोदन र आँसुको अनुभवबाट पूरै बन्चित हुनु पर्ने रहेछ । म अहिले दुबै अवस्थाको रुवाई र आँसुको अनुभव बटुलेर परिपक्व पो भएको छु त । यसो भनेर मैले आफूलाई वियोगीको दर्जामा सीमान्तकृत गर्न खोजेको नठानियोस है ! म खुसीमा सुन्दरता पूर्वक मुस्कुराउन पनि त कनजुस्याइँ गर्दिन नि । अहिले सोच्छु- मस्तिष्कलाई ज्ञानी बनाउन मात्र होइन सम्वेदनाका अनेक कुनाकाप्चालाई स्पर्श गराउन समेत पढिँदो रहेछ ।

किशोर अवस्थाको मध्यतिर गोठाले जीवनबाट मुक्ति पाउँदा भने हातमा धनुषचन्द्रको ‘घामका पाइला’ थियो कि झैँ ठान्छु । मैले ‘घामका पाइला’सितै आफ्ना पाइलालाई शहर भित्र्याएँ सायद । शहर बनजस्तो थोरै किताबमा चित्त बुझाउने ठाउँ कहाँ हो रहेछ र ? यहाँ पुगेर त भेटिए अनेकौं किताब, अनेकौं लेखक । प्रत्यक्ष । अप्रत्यक्ष । शहर पसेको पहिलो चरणमा आफ्नाका लगायत, रसियन, हिन्दी अँग्रेजीका बग्रेल्ती किताबै किताब । फेरिएको नौलो परिवेश । न धुस्नो न दाउरा । न बाघ न चितुवा । न जाही न जुही । कहिले पलङमा उत्तानो परेर । कहिले मेचमा अडेसिएर । यहाँ पुगेपछि पो धेरै किताब लेखक र किताबहरू छुइएछ । हो अझै पनि छुइएछ र छुइँदैछ नै भन्नु उचित ठान्छु । बुझ्ने त प्रयाससम्म न हो ।

(नागरिक दैनिक, अक्षरमा प्रकाशित)

कसैले त सुनी देला भित्री मनको पुकार
धरमरिएँ लडखडाएँ लौ न गुहार गुहार

एक्लै एक्लै हिंडेको म शिखर चढ्छु भनी
पाइला यतै अल्झिदियो दु:खी फेद मुनी
उजाड यो मौसमलाई केको सोह्र-सृंगार
धरमरिएँ लडखडाएँ लौ न गुहार गुहार

पाखाभरि सुनाखरी आँखाभरि साउन
मान्दै बसेँ यी आँसुमा व्यथा बग्दै जाउन
सक्दिँन भो थाम्न अब झिनो पनि प्रहार
धरमरिएँ लडखडाएँ लौ न गुहार गुहार